Archibaldaq Tleyawultijik Kwesamkwiaq
Ron MacDonald, North Sydney Historical Society
78-875-2625. Beaton Institute, Cape Breton University.
1785ek mawi amskwesewey etlqatmu’timk kisitasiksip Kwesamkwiaq. Weji-jikliwsultijik Pastunkewa’kik etekl Inklnkewe’l etlqatmu’timkl ewi’ka’tisnik Kwesamkwiaq. Pejiwsultite’wk weljaqo’ltisnik ika’taqu’tijik, eltu’tijl walipotl aq ekwitamtijik. 1830'sek eltasikek ta’n klmuejuapsk etl-pqutamo’tasik, Kwesamkwiaq naqsi-msiki’ksip aq klapis tel-nenmumkis mawi msiki’k etli-asoqmo’tekemk etek kmitkinaq. Mi’soqo 1870ek, ula kjikan ne’wewe’tip Kanata wjit te’sik etl-tepo’tasik - nikankajl Kjipuktuk, Muliank aq Kepek. 1885ek Kwesamkwiaq sikntasiksip kjikanin.
Me’ tapuiskeki-kaskimtlnaqnipunqekek, Kwesamkwiaq eteksip mikawe’k Unama’kik etli-asoqma’tekemk wjit salpo’lk, ekwitamemkewe’l walipotl, matnewu’lkl, pem-wije’tultikewe’l walipotl aq klmuejuapskewe’l puktewu’lkl wejiaql msit tami wsitqamu’k. 1898ek, Reid Ktaqamkuk mawio’miey mekenmi’tis na kjikan wjit Ktaqamkukewey pqutamo’taqnu’lkw etl-tepo’tekek. Kaskimtlnaqnipunqekl Ktaqamkukewey pqutamo’taqnu’lkwey wi’kipatasikip 1998ek. Western Union Cable mtmo’taqnewo’kuo’m ika’tasikek Kwesamkwiaq 1875ek kispukua’toqsip Kwesamkwiaq mawi espe’ktn wjit etlewistumkewey toqa’toql qame’k aq kmitkinu aq elp maw-kelu’lk wjit etl-lukwatmumk mtmo’taqney ke’sk wel-pmia’q telo’ltimk aq weli-pkwatekemkek.
Elqanatekewey wjit mtmo’taqney Kwesamkwiaq Archibaldaq. Archibaldaq pejiwsultisnik Kwesamkwiaq aq Sydney Mines wejita’snik Ireland, Scotland aq Pastunkewa’kik wetteskawtijik We’kapekitk, pejiwsultisnik kaqia’q Pastunkewa’kik matntimk. Mawi espo’ltite’wk wikmawaq Archibaldaq wel-nenusnik msit tami wsitqamu’k aq mil-lukutisnik. Ika’lsultisnik kaplno’lewey, jel ukmuljin te’sisnik kisi naspultijik saqamawewa’kikewey maw-aknutma’timkewey aq Kanataewey Kaplno’l, wettaqne’wasultijik We’kapekitk. Kwesamkwiaqewa’j Thomas Dickson Archibald naspis saqamawewa’kikewey maw-aknutma’timkewey aq mawi-tplutaqatimkewey Kjipuktuk, aq 1867ek mawa’mamkewey piskwa’tumkek, John A. MacDonald ika’lasnl mawi espe’k mawi-tplutaqatimkewey, ta’n etl-lukwesnaq mi’soqo nepkek 1890ek.
78-28-1778. Beaton Institute, Cape Breton University.
Thomas Archibald weskwijinuis Pelikulkek, kikjuk We’kapekitk 1813ek aq etl-kina’masis espite’tasik kina’matnewo’kuom teluisik Pictou Academy, na’te’l aji-kina’masultisnik Presbyteriank ta’n ketu’ wuljaqo’ltijik. Archibald aq wjiknaml Blowersal eliwsisnik Kwesamkwiaq kaqi-kina’masijek aq ankmayiw poqji-lukwes, tmk etl-lukwes meski’k etl-tulimk etek mawi msiki’k awti, Kwesamkiaqewey Kjikmuey Puljayney. Tett etlitasiksipnl kis-lukomimkl walipotl: (barques, schooners), brigantines aq mawi msiki’k salpo’l - 1,074 tans eliaq Clarendon, wejiwisik Eleke’wa’kik apaqtukewa’jaq nuji-wi’kiketaq. Ula lukwaqn nikana’toqsip mawi-espe’k netu’tulit teluisit William Nesbitt aq na’tamiaw nesiskimtlnaqn te’sijik netu’tulitjik, ne’kisiknte’ka’tijik, eltaqo’taqatijik, seki’kne’katijik, klaptank aq lukowinu’k etl-lukutisnik etl-tulimk.
Thomas aq Blowers kisaptmi’tis. Puktewu’lkl jukwita’qtn na poqji ika’lsisnik klmuejuapske’kemk, alsutmi’tisnek aq pema’tu’tisnl Gowrie klmuejuapske’katik ete’k Wikuskek aq alsutmi’tisni’kl pkesiknkl pilue’kl klmuejuapske’kati’kl Unama’kik. Thomas elp elukewasnik Malsanewey Sulieweyo’kuo’m aq welkne’kek Mi’kma’kikewey Sulieweyo’kuo’m. (Wkwisl, Charles nikana’toqsipnek Mi’kma’kikewey Sulieweyo’kuo’mek) Archibald elp alsutmi’tis poqtamo’tekemk aq msit tami wsitqamu’k elkitmi’tis klmuejuapsk aq elp koqoey piluey. Ula mtmo’taqney weji-wula’siksip mita Thomas elukewasnik pastunkewey kaplno’l aq Lloyds of Londonaq.
Kwitamtijik Wtuluey, Port Morien. Unknown. 78-963-2813.
Beaton Institute, Cape Breton University.
1856ek Thomas nasa’lus saqamawewa’kikewey maw aknutma’timkewey, mu mekenasultite’wk mawio’mi. 1860ek ika’lus mawi tplutaqatimkewey, mawi-espe’k etli-tplutaqatimkewey nikana’tun Joseph Howe kaplno’l. Elukewasnl Howeal tapuipunqekl ke’sk mna’q mena’lsikek aji maliaptmn nekm aq wikmaq wtmo’taqneymuew. Natankuate’w na ne’kaw aq maw tmk aq etlite’tkek Mawa’mamkewey apoqnmattew mtmo’taqney, na’sik ma’ tla’sinuk mi’soqo me kijka pemipunqekl. Na welsitkis John A. MacDonald ketu’ nasa’lajek mawi-espe’k mawi tplutaqatimkewey 1867ek, tlia’j na naspip ilite’taqatite’wk newtunemiksijik ta’n e’tmatmi’tip “The Botheration Scheme”. Mu pukwelk kejitumit wjit eykek Ottawa na’sik ta’n tel-lukwet kejitumit wjit eykek Ottawa na’sik ta’n tel-lukwet mawi tplutaqatimkewey mu ejikla’tuk tel-maliaptik wtmo’taqneyml aq ne’kaw nekm aq wjiknaml aq wikmaq weli-pkwataqatitki’k.
Nepkek Thomas Wikewiku’s 18, 1890ek wi’katikn teluisik “Presbyterian Witness” ewikasiksip, “Maw-kepmite’tasitaq aq mawi-espite’tasitaq kikmanaq alasutuo’kuo’minaq. Teli-pkijipukuij nuji-tplutaqatimkewey wel-pma’to’q tel-lukwej aq pekisito’q mkite’taqnek wtuisinimk”. Thomas Archibald apoqntiksipnek tel-pukua’tumk St. Andrew’s Presbyterian Alasutuo’kuo’m Sydney Minesik, ika’lsis el’tasikek aq ika’toqsip suliewey wjit tel-maliaptasik alasutuo’kuo’m. Ula newte’jk pasik te’sik kisi-apoqntik wutanm.
Archibald Ave. aq Archibald wharf etl-tepo’tekemk kitk ekinua’tekekl ta’n Archibaldaq tel-nikana’tu’tij lukwaqney Kwesamkwiaq 1800'sek. Gowrie House, etek Shore Road, Sydney Mines, ta’n i’wikipnaq Blowers Archibaldo’q, me’ kiskuk pantenasik ta’n etli-ktuknimk aq etli-ktaqama’timk.
© 2009 North Sydney Historical Society
Download a PDF version of this story. [file size = 388 KB]
© C@P Society of Cape Breton County, 2009

