Wjit ta’n tel-maliamuj wenjitia’muk Rankinville
Flossie and Joe van den Hoogen.
© J. van den Hoogen.
Joe aq wte’piteml Flossieal wikijik Rankinville, tupkwaney awti kikjuk Mulapukuek. Ula wutan mawi amskwes etlqatmu’tisnik kajjimenaq wet-tua’tkujik Espaqamikek, kajjimenewa’kik aq waqatikalujik jukwita’new Unama’kik, telimujik iknmuaten pisuiw maqamikew. Pikwelkik meknmi’tis Mulapukuek mita etek paqtapa’q ta’n walipo’tl kisi-na’taqamita’tal epatua’timkewey kepto’tnew pitmaqn aq ta’nik teppultijik. Joe wi’kk etek pektaqi-kisoqe’k ula epatua’timkewey ula welikwenmaql mil-qamikekl, ta’n elakwekl naqtasikl ika’taqn, ne’wt maw-klu’kipnl wjit melkilukutijik Dutchaq etlqatmnew.
Joe van de Hoogen pittoqsit aq welmitoq ji’nm, melkiknat mita attiknetk wtika’taqney. Me’ etenuk ta’n teli’sit ta’n wettapeksit. Weskwijinuis 1944ek, ta’n tujiw kaqia’q matntimk, na mu mikwite’tmuk matntimk na’sik mikwite’tk wujjl aknutmaj ta’n wikmaq tetuji wejuo’ltisnik mimkwala’tijik Kanataewe’k sma’knisk lakkla’ns-iktuk kwlaman ma Germanaq tala’la’tikik. Dutchaq wela’mua’tijik Kanataewaq mita Kanataewey westawia’tipnik Dutchaq kaqia’q matntimk.
Joe van de Hoogen newtiskekipuna’s jel ne’wt ta’n tujiw newtiskesijik jel ne’wt te’sijik wikmaq tepita’tijek “Maasdam” Siwkewiku’s 22, 1956ek asoqmita’jik apaqtuk wejkwita’jik Mi’kma’kik. Mesko’ltisnik naqala’tijik witapuaq aq wikmawaq Holland, na’sik naji-kwilmi’tij aji-klu’k mimajuaqn Kanata. Wutan ta’n tleyawultijik mu me’ki ajkna’tasinuksip matntimkek na’sik wmitkiwew pukweli-ktmeta’sik. Joe wi’kmaq ketu’ wsimuktmi’tis teli-wajuiknetek aq mu lukwaqn eyktnuk aq nespiw kwetayakwi’tij Russia pemi-ajiknaq aq ta’n ketu’ tla’taqatijik.
Kanata iknmuetumkis wjit apankituewey welawtik aq kelu’lk maqamikew wjit ika’taqnewinu’k, na wikmaq netui’sketu’tij wikuow aq ilpalikatmi’tij wutmo’taqnuew. Mu mekawtinuk suliewey nespnmi’tij na’sik kistelmi’tis assoqma’timkek, kelu’kis mijipjewey aq welmitu’tisnik lukewinu’k. Etli-ajipuna’s walipot-iktuk, newtiska’q jel ta’pu tewije’ksip, na nuttoqtet kisituas awiapo’qta’sikewey. Na’sik wkwijl apiskiluayjim-kwelisnl teli-pkitteskmumk (newtiska’q jel ne’wt te’sikl na’kwekl)
Maasdam oqwa’qsip Kjipuktuk Penatmuiku’s 1, 1956ek. van de Hoogenaq piskwi-wi’kusultisnik Kjipuktuk aq tepita’snik puljayn eliaq Port Hawkesbury ta’puewey na’kwek. Pemayjimkutitijek amskwes menaqaj nemitu’tij Kanata. Me’si ktlamsitmi’tij te’sijik kmu’jk, kun’tal aq te’sik maqamikew mu wen wikik. Aq ta’n te’sik wastew! Me’ ne’w atlika’timk telpastek toqo Penatmuiku’s. Joe teluet Holland telipunqek staqa nike’ British Columbia. Pa’qalayakwi’tis teli-tqwaqji’jk nikwenawemk atel pejita’tijek.
Port Hawkesbury ika’tijik Van de Hoogenaq peji-a’sikakwi’tisnik wo’kmawaq Van Zutphenaq, ta’n i’apu’tulti’tisnl wi’katiknn ke’sk mna’q wejkiwsi’tikek Kanata. Pesqunatek te’sijik siwio’ltijik wenik maw tepita’snik setamk van Zutphen wutapaqn, elayjimkutisnik 45 maylil pemwije’wmi’tij 49ewey awti, mi’soqo Kaqwiamkek, na’te’l tekweywa’tisnik van Zutphenaq nankl ekntie’wimkl ta’n tujiw eliwsi’tijek nekmow ika’taqaneymuew etek Mulapukuek. Metue’ksip telo’ltimk wjit Van de Hoogenaq atel pejita’tijek mita mu aklasie’wi’sultikisnik. Jel mu kis-kitmi’tik koqoey ewikasik mijipjewey-iktuk. Mita kikjikatultimk Holland mu amaskmi’tiksip tami ketu’ l’ta’jik, na’sik Canada amasqaltultijik wenik aq knekk etek malsano’kuo’m, kina’matnewo’kuo’m aq alasutuo’kuo’m. Poqji-ika’taquti’tijek ala’tu’tis weji-tepto’t mlakej aq nikwena’tisnik kulkwi’sk aq ki’kli’kwejk. Mu piskutqa’tasnu’kis samqwan aq mu etenu’ksip mijana’kuo’m lamikuo’mey toqo naqalo’tmi’tip ala’tumkl Holland. Amujpa naqani’katmi’tis samqwan e’we’wmi’tij pitn-iktuk wet-lukwek nqani’kney tujiw knekk elapilmi’tij we’wmnew nekmow aq wjit waisisk. Kesik, samqwan keltik.
Mu pekije’nukek kisi-liwsulti’tijek ika’taqney, Joe wjiknaml keptetesinlisnl pemiaq wutapnuew na kesitesinlisnl. Pekitqatkis ksnukewo’kuo’m etek Kjipuktuk aq wutjewijik assua’tisnik Kjipuktuk naji-mittukwalanew. Kisikwelijik ula wjiknaml etl-lukwesnl ksnukewo’kuo’m Kjipuktuk. Joe etl-kina’masis newte’jk a’sey telki’k kina’matnewo’kuo’m etek Mulapukek, maw-kina’musnik mijua’ji’jk weja’tekemkl amskwesewey mi’soqo pesqunatekewey wi’katikn. Mu elayjimuksiksip kina’matnewo’kuo’m, na nekm aq wikmaq te’sikiskis elliketa’snik aji-kina’masultijik. Klapis Joe malie’wi’tisnl Flossieal aq poqji wunijanisnik.
Hollandk etek Joe wkw'ilj Anna Schayk.
© J. van den Hoogen.
Joe aq wjiknaml wessua’tu’tis wikmawaq i’ka’taqneymuew etek Mulapukek aq toqi maliaptmi’tis pesqunatek te’sipunqekl na tujiw Joe pekwatelkis ika’taqney etek Rankinville. Joe ajipjutk elmia’q kaq-lukwej wkwisl siaw-maliaptmlin. Nike’, Joe pemi’kewsit pilikan mita wi’kk piamiw kaskimtlnaqnipunqekl tewije’k.
Joe aq Flossie weja’tisnik Holland pesqunatek te’sipunqekl kis-pmiaql, ap-mittukwatkis sma’knisuey wutqutaqne’kati ma’ elam wanta’sik. Nemitoqsipnl pituimtlnaqn te’sikl wutqutaqne’l elisultijik Kanata tle’k sma’knisk, tewijo’ltisnik 17 mi’soqo 30, weji-npu’titki’k westawiatmnew Holland. Kiwaja’lij ankite’lmaj kisi-npu’tij tle’k piley wmitki wjit ktik wmitki.
Metua’lsip nenmn kjikan tleyawip mi’soqo we’jito’q wikuowek. Nekmewey me’ newte teltek, pilue’l wenni’kuo’ml ilitasiksipnl kaqiaqek matntimk. Pipanimujek ktu’ apija’sin Holland, telues, “Kanata na nike’ nmitki. Kesatm Tewutki’k”
Ula kis-wikwi’kik. Colleen MacDonald, tley Inverness 2006ek wjit kina’muey. Ewikasiksip elp nasa’timk National Geographic.
© 2006 Colleen MacLeod.
Wenjitia’muk Kisikwenujik Malapukuek: Telaknutk Joe van de Hoogen
The van den Hoogen’s first home in Southwest Mabou.
© J. van den Hoogen.
Joe: Nikmaq pejiwsultipnik 1956ek, oqwa’yekip Kjipuktuk Penatmuiku’s 1. Apoqnmuksiek tel-jukwitayek nklamuksis, aq wikmaq, van Zutphenaq ki’s wikultipnik nekmow Senusaqtek Malapukuek. Pejitaye’k nujj poqji-kwilkip ta’n wikultitesnen. Pekwatelmaqip ika’taqney Senusaqtek, alsutkip John Alex Big Dan, toqo ketu’ pun-lukwep. Ala’likitipnik na’tamiaw tapuiskesijik wenjitia’muk, eteksip weji-tepto’t mlakej na na’tamiaw newtiskesijik jel na’n malike’wji’jk mlakejk poqtikimkitjik te’s Ekntie’wimk.
Musikte’mekip maqamikew aq aji-maqa’tuekip ika’taqney aq atkilk keljistaqno’q ika’lup ta’n kisi-tli-ankweyujik newtiskesijik jel ukmuljin te’sijik malike’wji’jk mlakej, pukwelk na wjit tujiw. Ekwijo’lujik malike’wji’jk samqwan-iktuk, toqo etekip mulinji’j tekpeka’toq samqwan.
Mu ejiklo’tuekip wenjitia’m mi’jan pasik weskijo’tumk piwa’kittaqney. Nemitu poqji-apaji-tla’tekemk-weskitjo’tmk piwa’kittaqney wenjitia’m-mi’jank ta’n wenjitia’muk kekkupulti’tij. Msiku’l weskija’tumkl. Se’so’ltipnik wenjitia’muk. Jinpeknujik lakkla’ns-iktuk pejita’tij, nasa’lujik sapoqn-iktuk tujiw jinpeknujik.
Na teli-pqoji-lukutiekip, jinpeknujik wenjitia’muk, msit nikmaq jinpeknawtipnik. Kisitue’k piley lakkla’ns, na’tel elp weskija’tumkipnl piwa’kittaqn tujiw wenjitia’muk weskewita’pnik aq etekip etl-peknawemkewey. Newijik wenjitia’muk pem-wije’tultijk, ke’kupa’lujik wenaqi’kasik, telui’tmumk etl-peknawemkewey.
The van den Hoogens before their move to Canada; Joe is the furthest right.
© J. van den Hoogen.
Mu nuta’nuk paqjuika’sin amskwes ewe’mumkip kutputi’j aq la’taqsun. Klapis mesnmayekpnl jinpeknawemkewe’l mulinji’jl, na pemi-atki’k ika’taqneyminen, klapis poqji- we’wmekitip etl-mawto’t mlakej na’tamiaw 1970 kisna 1971ek. Pun-we’wkitipnik malike’wji’jk, na aji-naqama’siaqip. Mu nuta’nukip aji-miskuan sikue’kik malike’wji’jk, pitkmalan aq elapilan te’s tapu’kl na’kwekl. Mu awsam wlte’tmi’tikip wenik atel poqji- mawto’jek mlakej, telta’sipnik ma’ kisi-qwa’nukl mlakejewu’lkl ta’n wikulti’tij. Na’sik mu awsam pkije’nukip msit wen welte’tkip. Mu pekije’nukek, eltuekip msikui’kan ta’n etli-anko’tmumk msikwe’l, esinteskmumkl “tractor-iktuk” aq ketalqa’tumkl “loader-iktuk” smuksinew wenjitia’muk.
Msikue’ka’tiekip elt. Pikwelk msiku kisi-peskwesmekip. Mu nuta’nuk lita’suatmnen ta’n teli-kiskikl, alatuek msiku’l. Msikue’ka’timk teli-pkijiaq nipk, Na’tamiaw 15,000 mawpilasikl msikue’l kisituekl. Amujpa keknue’k teli-kiskik. Na msikuey weljewiaq, mita amujpa nisu’kwek na’sik mu kis-pukuspenuk. Amujpa a’qatpiatek na wla’sitew.
The van den Hoogen home in Holland, when they left for Canada.
© J. van den Hoogen.
Ni’n aq njiknam Herman poqji-maliaptmekip ika’taqn ke’sk me’ nujj pem-lukwejek. Nujj pun-lukwep aq eliwsip Nalikutkniejk. Eltuekipnl ta’pu’kl espitekl msikui’kanek aq maliamkntipnik na’tamiaw 65 wenjitia’muk aq poqtikimkit 2500-3000 n’kalawk mlakej. Eltuekip msikuey aq msikue’keyek. Toq-lukweyekip na’tamiaw 25-26 te’sipunqekl. Na nkwisieyap aq Herman wkwisiep, kesatmi’tip ika’taqumk, na kisita’siekip ni’n tepkisa’sites na pekwatelmap msikue’k ika’taqemkewey. Ewe’wasikip ktikipunqekek, na’sik ta’n tujiw pekwatelmanek mu wen eymukip. Mu awsami ewlamu’nuk maqamikew aq mu lakkla’nsinukip. Eltuap lakkla’ns. Atel poqji-ika’taqawtie’k mu pukwelta’qntip mlakej, pa’sik tapuiskesijik wenjitia’muk maliamkitipnik. Nike’ nesiskesijik jel na’n. Kla’qij pekwatelmek tel-mawto’j mlakej aq pemi-ankui’kayek aq maqamikew musikte’mek. Na’tamiaw 125 mekey teli-enkatasikl ika’taqutmek, aq 65 wenjitia’muk aq wenjitia’mji’k weskweyaqnjik, na na’tamiaw tapu’kl mekey teli-enkatasik wjit te’s wenjitia’m.
Calum: Tal pilu’lukwenk te’s piluipunqek?
Joe: Siwk, epkenikemk, wenjitia’m mi’jan tewo’tumk, elutaqnn elukwatmumkl, msikuey eltumk-poqjitumk ta’puewey ekntie’wimk Nipniku’s. Welikisknmiek Na’tamiaw newte’jk ekntie’wimk kaqituek msikuey, mu kutey amskwes newtinipk eltumk-nike’ kiskaqatekemkewey ala’tumk, aji nqamasiaq tel-lukwemk. Tapusijik ji’numk elukewuksiekik nipk. Nkwis pekisnik nipk aponmuin. Na mu atikna’simt, pukwelkwi’tekemk, alayjimut tractor.
Calum: Nipk ika’q, net tujiw maw-pukwelk mlakej?
Joe: Amujpa te’sipunqek tepiet mlakej. Mu na ne’wtsinu, na’sik aji-pukwelto’t nipk. Jiptuk kijka’ ajeltew mlakej nipk na’sik mu tetuji aji-istue’nuk mita msikuey ta’n mawo’tuek nkutey kisikwenmek nipk. Newte’ tel-pmiaq newtipunqek. Kesik etli-ankeweyujik wenjitia’muk lamikuo’mk, seyo’ltijik lakkla’ns-iktuk, sasqe’ji’jey msaqtaqt aq etek etl-jinpeknawemk. Wel-kamlamimk mita poqtikn kini’skwik. Wju’sn piskwa’q upmetuk aq tewiaq ke’kwe’k ne’siskl kisna newkl poqwasikl, na kelu’k kamlamimk. Wenjitia’m mi’jan etli-anko’tasik elqanatek eymu’tij wenitia’muk. Naqani’kasik siwkw, pitkmatmumk se’sikwatekemkewey-iktuk tujiw se’sikwatmumk ika’taqn-iktuk. Wenjitia’muk kisua’tu’tij lakkla’ns. Wetnu’kwatmek ne’kaw 10-15 tl-pitektn. Tepiejik waisisk pisultijik aq lakkla’ns kisua’tasik. Toqa’q, me’ wenjitia’m mija’n tewo’tumk aq elkesawemk.
Wa'isisk maliamuj etek Rankinville.
© J. van den Hoogen.
Wenjitia’muk penetkultijik te’sipunqek, kwlaman ne’kaw pukweltew mlakej. Tapusijik atel kisi-penekwijik, newte’jit wlaku aq piluey kiskuk. Tel-maliaptmn penetkultinew te’sipunqek.
Calum: Ki’l maliaptm penetkwimk kisna wikumut ta’n wen waisisk nujeywajik?
Joe: Awisu wikmut ta’n wen waisisk nujeywajik, kwlaman ma’ telawtik tettuewek. Ula tapusijik wenjitia’muk skimtuk penetkwipnik. Jikeyaqapnik wla’siktn teleyi’tij. Na’sik nuta’j ta’n wen waisisk nujeywajik na wikumatesnen. Elmiaq wenjitia’m kiskatpij wunijanin na wunijana’lut. Pesqunatek tepknuset penetkwitew. L’uiknek tepknusetk jinpeknut tujiw atlasma’lut tapusijik tepknusetk. Kisi penetkwij ap poqji-jinpeknut.
Joan, Tony, William, Francis and Nellie just before they came to Canada.
© J. van den Hoogen.
Calum: Katu pilue’k waisisk? Ki’s wetnu’kwatm kisikwenan kulkwi’sk kisna koqoey piluey?
Joe: Amskwes pejiwsie’k a’lalikitipnik kulkwi’sk aq ki’kli’kwejk. Mu mikwite’tmu te’sipni’k kulkwi’ski’k. Ala’tuekipnek sa’qeweyek lakkla’nsek wajua’tuekip ki’kli’kwejk, na’sik klapis ejiklo’likitipni’k tujiw pasik wenjitia’muk. Na’tamiaw newtiskekipunqekl nikwenkitipnik kulkwi’sk aq ki’kli’kwejk mi’soqo punajo’tme’k.
Tujiw puktaqi-maliamkitipnik wenjitia’muk. Mu kejitu ta’n koqoey wjit punikwenkitipnik kulkwi’sk aq ki’kli’kwejk, na’sik mu pekiji tl-lukutiwe’k. Msit ika’taqewinu’k atel pejita’tijek tel-lukutipnik. Kisikwena’tipnik kulkwi’sk aq ki’kli’kwej mi’soqo klapis pasik wenjitia’muk maliama’tijik. Keji’kik Van Zutphenaq kisikwena’tipnik kulkwi’sk aq ki’kli’kwejk, aq ninin, aq Heukshorstaq. A.J Beaton, kisikwenapnik kulkwi’sk aq ki’kli’kwejk Kaqwiamkek. Msit wen teli-pqoji-ika’taquep.
Calum: Tali-pkije’k me’ ika’taquetesk?
Joe: Ajipjitu kaqi-lukwen ula wejkwipunqek, nkwis siaw-maliaptitew.
Ula ika’taqney kisi-newtuktmumk. Ala’tuek 30 kgs. Kisi-mawte’mnen, teluisik tipu’lewey. Newte’jk kg. tipu’lewey nkutey te’sit mlakej weja’tujl newte’jit wenjitia’m. Awsama ikayek na’te’l nike’, 30 kgs na wenjitia’muk. Na’tamiaw 35 wenjitia’muk aq wenjitia’mji’jk ala’likijik.
Anna and William van den Hoogen, Joe's parents in Southwest Mabou, 1957.
© J. van den Hoogen.
Calum: Eyk koqoey kis-aknutmuk wjit atel poqji ika’taqu’nek tetuji istue’ksip aq nike’ kiskuk?
Joe: Mettue’kip samqwan teli-msnmumk. Amujpa aji-nqana’pa’tiekip nikmanaq qospemuaq, tujiw elmayjituek tapaqn-iktuk kisna “tractor-iktuk.”
Nqano’pati’jek etekipnek niknaq, na’sik pasik tepiaq wjit pite’mamkewey. Awije’jkek samqwan mi’soqo mesnme’k nqano’pati. Mulqwatmek nqano’pati, na’sik pkawapu’tip. Klapis piluey nqano’pati mesnmayekip, mu mikwite’tmu ta’n tujiw. Na’tamiaw 1 ½ mayl teli-amasek etekip. Msit wen weji-nqana’pep na’te’l, msit nikmanaq. Na’tamiaw newtiskesijik ewe’wmi’tip, pukwelkip samqwan. Me’ pem-we’wmi’tij kiskuk. Pejitaye’k, tekle’jkip samqwan mi’soqo kis-mulqatme’k nqano’pati. Ala’tuek ala tett nqano’pati l’pa paltijuik. Pukwelk aq kelu’k samqwan tett. Tett pukwelkl tkipowil, kaqi-tepiaq kelu’k samqwan.
Ki’s sa’q mlakej etli-mawto’p malike’wji’jk, amujpa poqtapilut tapaqn-iktuk tujiw ela’lut etl-kleyuj. Toqo mu panikwatasinukipnl awti’l tujiw.
Elien etli-ankweyut mlakej, tepo’lit kutapaqnk, na ta’n tujiw teke’k apaji msnt keljit. Me’ katu’ welta’simk ta’n tujiw mlakejewu’lkw oqwa’q, mu tetuji sespeta’simit.
Ula aknutmaqn weja’tumk Calum Ryan etlewisu’tijl, Joe van Hoogenal wikuaq, Apuknajit 2009-Calum naspit Work through Time Project.
© 2009 CAP Society of Cape Breton County
Download a PDF version of this story. [file size = 420 KB]
© C@P Society of Cape Breton County, 2009
